Бүгінде жаңартылатын энергия көздері Қазақстанның энергетикалық жүйесінің ажырамас бөлігіне айналды. Олардың дамуы экологиялық күн тәртібінің элементі ғана емес, сонымен қатар экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз етудің, генерация құрылымын әртараптандырудың, сондай-ақ елдің халықаралық міндеттемелерін орындаудың маңызды факторы болып табылады.
Электр энергетикасы саласындағы уәкілетті органның жүйелі жұмысының нәтижесінде Қазақстанда қажетті нормативтік-құқықтық база қалыптастырылды және жаңартылатын энергетика секторына инвестициялар тартуға ықпал ететін мемлекеттік қолдаудың тиімді тетігі енгізілді. Электр энергетикасы саласында іске асырылып жатқан мемлекеттік саясат саланы дамытудың ұзақ мерзімді болжамдылығын қамтамасыз етеді және инвесторлар үшін қолайлы жағдайлар қалыптастырады.
Саланы дамытудың маңызды кезеңі 2017 жылы ЖЭК жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттық тетігін енгізу болды. Аукцион моделі рәсімдердің ашықтығы мен бәсекеге қабілетті бағаны қамтамасыз ету арқылы өзінің тиімділігін дәлелдеді. Әлеуетті инвесторлар электр энергиясының құнын төмендетуге ықпал ететін ең төменгі баға ұсынысы негізінде жобаларды іріктеуге қатысу мүмкіндігіне ие болады. Инвестициялық тартымдылықтың қосымша факторы саланы дамытудың болжамды және түсінікті траекториясын қалыптастыратын, Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі бекітетін бес жылдық кезеңге арналған аукциондық сауда-саттықты өткізу кестесі болып табылады. Мысалы, 2025 жылы электр станцияларының келесі түрлері бойынша бөлінген белгіленген қуаты 2410 МВт жалпы көлемінде аукциондар өткізілді: КЭС – 690 МВт; ЖЭС – 1200 МВт; ГЭС – 500 МВт; БиоЭС – 20 МВт. Барлығы 14 аукцион жоспарланып, өткізілді: 3 – шағын жобалар бойынша, 11 – ірі жобалар бойынша.
«ЖЭК қолдау жөніндегі қаржы-есеп айырысу орталығы» ЖШС ЖЭК қолдау тетігін іске асыру шеңберінде аукциондық сауда-саттық қорытындылары бойынша ЖЭК объектілерінен электр энергиясын орталықтандырылған сатып алуды жүзеге асырады және оны энергия жүйесінде одан әрі өткізуді қамтамасыз етеді. Осылайша, инвестицияларды қайтару және жобалардың тұрақты жұмыс істеуі үшін кепілдендірілген жағдайлар жасалады.
Сонымен қатар, жаңартылатын энергетиканы одан әрі дамыту энергия жүйесінің технологиялық ерекшеліктерін, электрмен жабдықтау сенімділігіне қойылатын талаптарды және өндірісті теңгерімдеу қажеттілігін ескере отырып, кешенді тәсілді талап етеді. ЖЭК қазірдің өзінде энергия теңгерімінің маңызды элементі болып табылады, дәстүрлі генерацияны толықтырып, өз үлесін біртіндеп арттырады. Бұл ретте олардың тиімді интеграциясы бүкіл саланың теңгерімді дамуы және нарықтық тетіктердің жетілдірілуі жағдайында мүмкін болады.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанда ЖЭК объектілерінің белгіленген қуаты 3 537 МВт-қа жетті, бұл ретте негізгі үлесті жел және күн электр станциялары құрады. 2025 жылы жаңартылатын энергия көздерінің белгіленген қуаты келесідей бөлінді:
· Жел электр станциялары ( ЖЭС) – 1 909 МВт;
· Күн электр станциялары (КЭС) – 1 313 МВт;
· Шағын гидроэлектр станциялары (шағын ГЭС) – 314 МВт;
· Биоэлектр станциялары – 2 МВт.
Қазақстан бойынша электр энергиясын өндірудің жалпы көлеміндегі ЖЭК-тен өндірілетін электр энергиясының үлесі 2025 жылы 7% немесе 8621,5 млн кВтсағ құрады. ЖЭК электр энергиясын өндірудің негізгі үлесі жел электр станцияларына тиесілі – 62%-дан астам немесе 5380,2 млн кВтсағ.
2025 жылдың қорытындысы бойынша жаңартылатын энергия көздері объектілерінің электр энергиясын өндіруі келесі құрылымға ие:
· Жел электр станциялары (ЖЭС) – 5 380 млн кВтсағ (өндірістің негізгі көлемі);
· Күн электр станциялары (КЭС) – 2 043 млн кВтсағ;
· Шағын гидроэлектр станциялары (шағын ГЭС) – 1 196 млн кВтсағ;
· Биоэлектр станциялары – 3 млн кВтсағ.
«ЖЭК жөніндегі ҚЕАО» ЖШС арқылы ЖЭК электр энергиясының шамамен 87%-ы немесе 7 476,2 млн кВтсағ өткізілді. «ЖЭК жөніндегі ҚЕАО» ЖШС арқылы өткізілген электр энергиясын өндірудің ең үлкен үлесі де жел электр станцияларына тиесілі – 93%-дан астам немесе 4 981,6 млн кВтсағ. 2025 жылдың қорытындысы бойынша «ЖЭК жөніндегі ҚЕАО» ЖШС арқылы өткізілген жаңартылатын көздерден электр энергиясының көлемі келесіні құрады:
· Жел электр станциялары (ЖЭС) – 4 981,6 млн кВтсағ (негізгі өткізу көлемі);
· Күн электр станциялары (КЭС) – 1 932,7 млн кВтсағ;
· Шағын гидроэлектр станциялары (шағын ГЭС) – 560,0 млн кВтсағ;
· Биоэлектр станциялары – 1,8 млн кВтсағ.
Қазақстанда ЖЭК құрылымының айқын өңірлік ерекшелігі бар екенін атап өту маңызды. Жел генерациясы негізінен солтүстік және орталық аймақтарда, күн сәулесі оңтүстік аймақтарда басым дамиды, ал шағын гидроэлектр станциялары елдің шығыс және оңтүстік-шығыс бөліктерінде оқшауланған. Бұл тәсіл өңірлердің табиғи-климаттық әлеуетін барынша тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
«ЖЭК жөніндегі ҚЕАО» ЖШС-мен жасалған шарттар бойынша жаңартылатын энергия көздері объектілерінің белгіленген қуаты өңірлік саралануы айқын Қазақстан Республикасының өңірлері бойынша бөлінген.
Қуаттың ең үлкен көлемі келесі өңірлерде шоғырланған:
· Ақмола облысы – 517 МВт (негізінен жел және күн электр станциялары);
· Жамбыл облысы – 461 МВт (күн генерациясының едәуір үлесі);
· Түркістан облысы – 290 МВт (негізінен күн электр станциялары);
· Қарағанды облысы – 367 МВт (күн станциялары басым аралас құрылым);
· Алматы облысы – шамамен 211 МВт (негізінен жел және күн объектілері).
Бүгінде Қазақстанда ЖЭК секторы қалыптасу кезеңінен өтті және дамудың тұрақты серпінін көрсетеді деп сенімді түрде айтуға болады. Сонымен қатар, ЖЭК энергия жүйесіне интеграциялаудың ағымдағы деңгейі сала жұмысының неғұрлым жетілген моделіне көшуді талап етеді. ЖЭК үлесі ұлғайған сайын өсу көрсеткіштері ғана емес, сонымен қатар болжау сапасы, генерациялаудың басқарылуы, сондай-ақ электр энергиясын өндіру мен тұтыну теңгерімін қамтамасыз ету шешуші мәнге ие болады. Негізгі сын-тегеуріндердің бірі – электр энергиясын өндірудің жоспарланған күнделікті кестелерден ауытқуына байланысты теңгерімсіздік.
ЖЭК саласындағы заңнамаға сәйкес ЖЭК объектілері үшін теңгерім провайдерінің функциясын жасалған ұзақ мерзімді шарттар шеңберінде «ЖЭК жөніндегі ҚЕАО» ЖШС жүзеге асырып, күн сайын ЖЭК барлық түрлері бойынша жиынтық белгіленген қуаты шамамен 3,3 ГВт болатын 126 ЖЭК объектісінен тәуліктік өндіріс кестесін шоғырландырады.
2025 жылдың қорытындысы бойынша ЖЭК объектілерінің теңгерімсіздіктерінің жиынтық көлемі 3,4 млрд кВтсағ мәніне жетті, бұл нақты генерация аясында 7,5 млрд кВтсағ электр энергиясын өндіруді болжау дәлдігін арттыру қажеттігін көрсетеді.
Электр энергиясын өндіру кестелерін сақтамау Қазақстанның Бірыңғай электр энергетикалық жүйесінің тұрақтылығына тікелей әсер етеді, теңгерімдеу процестерін қиындатады және энергиямен жабдықтаудың сенімділігін қамтамасыз ету үшін қосымша ресурстарды талап етеді.
КЭС-тегі жиынтық теңгерімсіздік көрсеткіштерінің шамамен 515 млн кВтсағ немесе 15%, ЖЭС-те – 2 818 млн кВтсағ немесе 82%, ГЭС-те – 95 млн кВтсағ немесе 3%-дан кем болды.
2025 жылғы ЖЭК түрлері бойынша орташа сағаттық ауытқу келесідей:
– ЖЭС бойынша – шамамен 50%;
– КЭС бойынша – шамамен 30%;
– ГЭС бойынша – шамамен 20%;
КЭС үшін көрсетілген кезең айлары бойынша ең жоғары орташа ауытқу – желтоқсанда 59%, ЖЭС үшін – маусымда, шамамен 70%, КЭС үшін – наурызда 32%.
Бүгінде сала алдында генерация көлемін ұлғайту ғана емес, ЖЭК энергия жүйесіне сапалы интеграциясын қамтамасыз ету міндеті тұр. Осылайша, ынталандыру моделінен жауапкершілік моделіне көшу саланы дамытудың табиғи кезеңі болып табылады, мұнда өндіріс көлемі ғана емес, болжау сапасы мен генерацияның басқарылуы да шешуші факторға айналады. Осы теңгерім сақталған жағдайда ғана елдің энергия жүйесінің сенімділігіне қойылатын талаптарды ескере отырып, жаңартылатын энергетиканың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге болады.
https://qazaqgreen.com/kz/journal-qazaqgreen/industry-news/3579/