Өлкө профили
Негизги фактылар жана цифралар
199,950 км2
Аймак
7.3 миллион
Калк
4.35 миллион (59%)
Айыл калкы
2.95 миллион (41%)
Шаар калкы
36.5 / км2
Калктын жыштыгы
География жана Калк
Аянты 199 950 км² болгон Кыргызстан субрегиондогу эң ири өлкөлөрдүн бири. 2025-жылы болжол менен 7,3 миллион деп эсептелген калкы 1 км² жерге 36,5 калктын жыштыгын түзөт. Болжол менен 4,35 миллион адам (59%) айыл жеринде жашашса, 2,95 миллионго жакыны (41%) шаар борборлорунда жашашат.
Экономика
Кыргызстандын экономикасында айыл чарбасы (12-14%) жана пайдалуу кендерди казып алуу өнөр жайы басымдуулук кылат. Жумушчу күчүнүн басымдуу бөлүгү айыл чарбасында иштейт (48%).
Айыл чарбасы
Айыл чарба тармагы негизинен мал азыгын, буудай, арпа жана жүгөрү өстүрөт. Башка майда өсүмдүктөргө тамеки, пахта жана картошка кирет.
Жерди пайдалануу
Тоолуу өлкөнүн айдоо аянты аз (6,7%), анын 55%тен ашыгы айыл чарба иштерине жумшалат.
Энергия менен камсыздоо
Кыргыз Республикасы энергия менен камсыздоонун басымдуу бөлүгүн күйүүчү майлардан (нефть, көмүр, газ) алат. Кайра жаралуучу энергияны өндүрүү негизинен гидроэнергетика болуп саналат.
Климаттын корутундусу
Кыргыз Республикасынын климаты Тянь-Шань тоолорунда кургак континенттиктен полярга чейин ар түрдүү, түштүк-батыш Фергана өрөөнүндө субтропиктик жана түндүк тоо этектериндеги зонада мелүүн. Өрөөн-тоо зонасында (900-1200 м бийиктиктен) жайы ысык, кышы карсыз жана мелүүн, жаан-чачын дээрлик нөлгө жакын. Тоо алкагы (900–1200дөн 2000–2200 мге чейин) мелүүн климаты менен мүнөздөлөт, анын жайы жылуу, кышы суук, карлуу. Бийик тоо зонасы (2000–2200дөн 3000–3500 мге чейин) жайында салкыныраак, кышы салыштырмалуу суук, карсыз, температурасы нөлдөн бир топ төмөндөн 16°Сге чейин жетет. Нивалдык тилке зонасы (3500 м жана андан жогору) полярдуу климатка ээ жана көптөгөн карлуу талаалар жана мөңгүлөр менен капталган. Өзүнүн Экинчи Улуттук Маалыматына ылайык, өлкөнүн 20% гана жыл бою жашоого жарактуу деп эсептелет.
Климаттык проекциялар
Климаттык моделдер Кыргызстандын келечектеги климаты боюнча төмөнкүдөй божомолдорду жасайт:
- Акыркы кылымда Кыргыз Республикасынын аймагында абанын температурасы 0,8°С жогорулаган.
- Борбордук Азия чөлкөмүндө 2020-жылга карата орточо жылдык температура орточо 2°Сге жана 2100-жылга чейин 4°C жана 5°Сге чейин жогорулашы күтүлөт. 2020-жылга карата Кыргызстанда жылдык суунун көлөмү 12% га азаят, ал эми 2050-жылга карата потенциалдуу үч эсеге көбөйөт деп болжолдонууда. Бул өзгөртүүлөр 2020-жылга чейин 3 эсеге көбөйүшү мүмкүн.
- Жай мезгилиндеги суткалык температура диапазонунун жогорулашы болжолдонууда, бул минималдуу температурага салыштырмалуу максималдуу температуранын кескин жогорулашынан кабар берет.
- Борбордук Азия чөлкөмүндөгү мөңгү аянтынын дээрлик 1/3 бөлүгү 1930-жылдан бери жок болуп кеткен. Мөңгүлөр Борбордук Азиянын негизги дарыяларына суунун көп бөлүгүн камсыз кылгандыктан, бул мөңгүлөрдүн жоголушу Кыргыз Республикасынын келечеги үчүн оор кесепеттерге алып келет.
- IPCCтин 4-баалоо баяндамасына ылайык, Борбордук Азияда кышкы жаан-чачындын көбөйүшү жана жайкы жаан-чачындын азайышы болжолдонууда. Кыргыз Республикасындагы айыл чарба аймактарынын суу ресурстары кургакчылыкка дуушар болуу коркунучу жогору деген жалпы түшүнүк аутентификацияны талап кылат.
- Өлкөдөгү мөңгүлөрдүн жана карлуу жерлердин олуттуу кыскарышы болжолдонууда, бул өлкөнүн суу ресурстарына чоң таасирин тийгизет.
Сектор боюнча климаттык тобокелдиктер
Айыл чарбасы
Климаттын глобалдык өзгөрүүсүнүн жана экстремалдык аба ырайынын айыл чарба өсүмдүктөрүнүн азыктык курамына жана түшүмдүүлүгүнө, мал чарбачылыгына, балык чарбачылыгына жана аквакультурасына, жерди пайдаланууга болжолдонгон таасиринен улам азык-түлүк коопсуздугу коркунучта болот. Климаттын өзгөрүшү көп аймактарда эгиндин жарамдуулугуна таасир эткен, натыйжада негизги айыл чарба өсүмдүктөрүнүн өндүрүшүнүн деңгээли өзгөргөн. Өсүмдүк өстүрүүгө климаттын түз жана кыйыр экстремалдарынын өсүшү терс таасирин тийгизүүдө. Түздөн-түз экстремалдар жаан-чачындын кескин өзгөрүшүн, ысык түндөрдүн көбөйүшүн, күндүзгү өтө жогорку температураны, кургакчылыкты, ысыктык стрессти, суу ташкындарын жана муздак зыянды камтыйт. Ал эми кыйыр кесепеттерге зыянкечтердин жана илдеттердин жайылышы кирет, алар да айыл чарба системаларына терс таасирин тийгизиши мүмкүн.
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандын айыл чарба тармагына тийгизе турган эң түздөн-түз таасиринин кээ бирлери төмөндө келтирилген:
Температура 37 градустан жогору көтөрүлгөндө, өсүмдүктөрдүн көбү стресске дуушар болушат же таптакыр өспөй калышат. Температура 40 градустан жогору болсо, өсүмдүктөр тукумсуз болушу мүмкүн. Мындай коркунуч Кыргызстандын көпчүлүк аймактарында бар. Мындай коркунуч Кыргызстандын түндүгүндө бар. Ошондой эле, температуранын жогорулашы менен зыянкечтер жана илдеттер сезондо эрте пайда болот. Ысыктын эрте түшүшү дан эгиндеринин жана дан эгиндеринин гүлдөшүн азайтат, натыйжада түшүм азаят.
Жалпысынан өлкөнүн көпчүлүк аймактарында күтүлүп жаткан жаан-чачындын көп болушу түшүмдүүлүктү жогорулатат. Бирок, мезгилдүүлүктүн күтүлүп жаткан жылышы жана катуу жаан-чачындардын жыштыгынын көбөйүшү сектор үчүн оң таасирин олуттуу түрдө жок кылат.
Катуу жаан-чачындын көбөйүшү кошумча эрозияга жана суу басууга алып келет, жер астындагы суулардын азыраак толушуна алып келет жана акырында суунун сыйымдуулугунун төмөндөшүнө алып келет. Жаан-чачындын экстремалдуу болушу да түшүмдүн зыянга учурашы/келип калуу коркунучун жогорулатат.
Кургакчылык айыл чарба өсүмдүктөрүнүн өсүшүнө чоң басым жасап, жаан-чачындуу жана сугат айдоо жерлеринин сууга болгон муктаждыгын жогорулатат. Бул мал чарбасы учун тоют есумдуктерун ендурууге да таасирин тийгизет. Жапайы өрттөн келтирилген зыяндын потенциалы жогорулайт, ошол эле учурда жердин деградациясы жана шамал эрозиясы да көбөйөт.
Сектордун аялуулугу
Кыргызстандын айыл чарбасы регионалдык деңгээлдеги ар кандай таасирлерди башынан өткөрөт. Эң аялуу аймактар Чүй, Ысык-Көл жана Жалал-Абад менен Оштун чыгыш бөлүгү болуп саналат, аларда таасир эң чоң болушу күтүлүүдө. Баткен жана Ош облустары жаан-чачындын деңгээлинин жогорулашынын жана кургакчылык коркунучунун азайышынын аркасында айыл чарба өндүрүмдүүлүгүнүн жогорулашы мүмкүн. Бул өндүрүшчүлөргө гана эмес, кайра иштетүү өнөр жайына, соодага жана керектөөчүлөргө да таасирин тийгизет.
Энергия
Кыргызстандын энергетика тармагы климаттын өзгөрүлмөлүүлүгүнө жана өзгөрүшүнө ар кандай жолдор менен байланыштуу. Бир жагынан алганда, глобалдык энергия өндүрүшү климаттын өзгөрүшүнүн драйверлерине, тактап айтканда, парник газдарынын эмиссиясына күчтүү салым кошот. Кошумчалай кетсек, энергетика сектору климаттын өзгөрүлмөлүүлүгүнүн жана энергия менен камсыз кылуунун (мисалы, иштөө жана бөлүштүрүүнүн үзгүлтүккө учурашы) жана суроо-талаптын (калктын өсүшү жана электр энергиясына болгон муктаждыктын өзгөрүшү) өзгөрүшүнүн ар түрдүү таасирине дуушар болот. кесепеттери татаал болушу мүмкүн, бирок алар көп учурда оң жана терс болуп саналат.
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандын энергетика тармагына тийгизе турган эң түздөн-түз таасирлердин айрымдары төмөндө келтирилген:
Фоссилдик отун муздатуу үчүн сууну талап кылат. Суу объектилеринин температурасынын жогорулашы сөзсүз түрдө муздатуу жөндөмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө алып келет. Мындан тышкары, муздатуу системаларынан айлана-чөйрөгө төгүлгөн суу жогорку температурага алып келет, бул табигый чөйрөгө болгон коркунучту жогорулатат. Муздатуу үчүн талап кылынган энергия 25% га чейин көбөйөрү күтүлүүдө. Ошондой эле, генерациянын эффективдүүлүгүнүн жана өткөрүү кубаттуулугунун төмөндөшү күтүлүүдө.
Жаан-чачындын көп болушу дарыяларда суунун көп болушун жана гидроэнергетиканын потенциалын жогорулатат. Бирок, ашыкча жаан-чачындын пайда болушу суу сактагычтардын коркунучтуу суу ташкындарын буферлөө жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга муктаж болот, ошону менен гидроэнергетикалык схемалардын жалпы натыйжалуулугун төмөндөтөт.
Суу каптоо коркунучунун жогорулашынан улам, нормалдуу иштөө деңгээлин төмөндөтүүгө туура келет, ошону менен гидроэнергетикалык схемалардын жалпы өндүрүштүк эффективдүүлүгү төмөндөйт. Мындан тышкары, сел коркунучу энергияны өткөрүүгө жана ташууга тоскоол болушу мүмкүн. Кошумчалай кетсек, катуураак суу ташкындары чөкмөлөрдүн көбүрөөк ташылышына, суунун булганышына жана механикалык жабдуулардын эскиришине алып келет.
Кургакчылык окуялар казылып алынган отун заводдорун муздатуу үчүн талап кылынган суунун жеткиликтүүлүгүн чектеп, жалпы энергия өндүрүүнү азайтат. Көбүрөөк кургакчылыкты эсепке алуу үчүн суу сактагычтарда сууну көбүрөөк кармап туруу керек болот, бул гидроэнергетикага таасирин тийгизет.
Сектордун аялуулугу
Кыргызстандын энергетика тармагы казылып алынган энергиянын муздатуу кубаттуулугунун төмөндөшүн күтүшү мүмкүн. Тескерисинче, гидроэнергетика мөңгүлөрдүн эришине байланыштуу өндүрүмдүүлүктүн убактылуу жогорулашына дуушар болушу мүмкүн, бул кийин буфердик сыйымдуулук талап кылынган тоолуу райондордо пайда болгон катуу жаан-чачындардын эсебинен жабылат. Чүй жана Ош облустары үчүн жылуулук берүүнүн кубаттуулугуна терс таасирин тийгизет.
Суу
Өткөн кылымда калктын, өнөр жайдын жана айыл чарба ишмердүүлүгүнүн жана жашоо деңгээлинин олуттуу өсүшү дүйнөнүн көптөгөн бөлүктөрүндө, өзгөчө жарым кургак жана кургак аймактарда сууга болгон стрессти күчөттү. Климаттын өзгөрүшү, бирок кийинки ондогон жылдардагы калктын басымынын кесепеттерин аймактык жактан күчөтөт же ордун толтурат. Кургак субтропикалык аймактардын көбүндө жер үстүндөгү жана жер астындагы суулардын кайра жаралуучу булактарын олуттуу кыскартуу болжолдонууда. Ал эми жогорку кеңдикте суу ресурстарынын көбөйүшү болжолдонууда. Пропорционалдык өзгөрүүлөр, адатта, жаан-чачынга караганда, агын суу үчүн бирден үч эсеге көп болот. Андан тышкары, климаттын өзгөрүшү чийки суунун сапатын төмөндөтүп, кадимки тазалоодо да ичүүчү суунун сапатына коркунуч жаратат деп болжолдонууда.
Климаттын өзгөрүшү суу секторуна тийгизе турган эң түздөн-түз таасирлердин айрымдары төмөндө келтирилген:
Жылуулук сууга болгон талапты жогорулатат. Ошол эле учурда буулануу да көбөйүп, беттик суулардын көбүрөөк жоготууларына алып келет. Мөңгүлөрдүн эриши агып чыгууга өбөлгө түзөт, бирок суунун жалпы запасын азайтат. Суунун сапаты төмөндөп, зыянкечтер көбөйөт.
Жалпысынан алганда, жаан-чачындын көбөйүшү көбүрөөк суу колдонууга мүмкүн экендигин билдирет.
Көбүрөөк экстремалдуу жаан-чачындардын көбөйүшү суу ташкынынын коркунучун билдирет. Көп максаттуу суу сактагычтар суу каптоо коркунучунун өсүшүн эсепке алуу үчүн нормалдуу иштөө деңгээлин төмөндөтүшү керек. Төмөнкү Кадимки Иштетүү деңгээли зарыл болгондо ылдыйкы агымда пайдалануу үчүн азыраак суу жеткиликтүү экенин билдирет. Мындан тышкары, бул лайлануунун жана чөкмөлөрдүн көбөйүшүнө, суулуу горизонтко азыраак инфильтрацияланышына жана суу сактагычка жана скважиналарга мителердин жүктөмүнүн көбөйүшүнө алып келет.
Кургакчылык сууга болгон суроо-талапты көбөйтөт, ошону менен бирге буулануу, акырында жалпы суунун балансынын төмөндөшүнө алып келет.
Сектордун аялуулугу
Кыргызстандын суу тармагы негизинен түндүк облустарда орун алган кургакчылык коркунучунун натыйжасында кошумча стрессти күтүшү мүмкүн. Жаан-чачындын көбөйүшү бул таасирди күчөтөт. Бул ачык суу булактарына жана туташтырылган дренаж жана канализация системаларына агып кирүүчү ичүүчү суу менен камсыздоого да таасирин тийгизет.
Транспорт
Температуранын жогорулашы жана экстремалдуу жаан-чачындар транспорт тармагына ачык жана түз таасирин тийгизет. Казакстандын орто жана түштүк бөлүгүндө температуранын жогорулашы сөзсүз түрдө жолдун абалынын начарлашына, асфальттардын эришине жана инфраструктуралардын эскиришине алып келет. Жаан-чачындын катуу жаашы суу каптоо коркунучун жана жолдорду жана көпүрөлөрдү убактылуу же биротоло бузуп алуу коркунучун жаратат.
Климаттын өзгөрүшү транспорт секторунда болушу мүмкүн болгон эң түздөн-түз инпациялардын айрымдары төмөндө келтирилген:
Жолдордун тротуарлары ысыктан эң алсыз. Температуранын жогорулашы асфальттын башка жана жаңы түрлөрүн талап кылат, алар жыртылуу жана эрүү менен келтирилген зыянга туруктуураак. Жол кырсыктарынын көп болушу ысыкка байланыштуу.
Мезгилдик жаан-чачындардын жана бийиктиктердин жылышы кар көчкүлөрдүн жана мөңгүлөрдүн көлдөрүнүн бузулуу коркунучун күчөтүшү күтүлөт.
Ашыкча жаан-чачындардын көбөйүшү жолдордун жана көпүрөлөрдүн долбоорлоо шарттары талаптагыдай эмес болуп калышы мүмкүн дегенди билдирет. Транспорттук каттамдардын убактылуу же биротоло үзгүлтүккө учуроо коркунучу сөзсүз болушу мүмкүн. Катуу жаан-чачындар сел, суу ташкындары жана жер көчкү сыяктуу коркунучтардын негизги себеби болуп саналат, мунун баары жолдун жана көпүрөлөрдүн пайдубалына таасир тийгизип, дренаждык системанын ашыкча жүктөлүшүнө алып келип, инфраструктураны бузушат.
Жок
Сектордун аялуулугу
Кыргызстандын транспорт тармагына абанын температурасынын жогорулашы жана асфальттын эриши, өзгөчө өлкөнүн түндүк аймактарында таасирин тийгизет. Дренаждын инфраструктурасын жана көпүрө сыяктуу иштерди жаан-чачындын көбөйгөн деңгээлине ыңгайлаштыруу үчүн кайра долбоорлоо керек болушу мүмкүн.
Коркунучтар
Климатка байланыштуу таасирлердин жалпы тобокелдиктери климатка байланыштуу коркунучтардын (анын ичинде кооптуу окуялар жана тенденциялар) жамааттардын аялуулугу (зыянга кабылуу жана ыңгайлашуу жөндөмүнүн жоктугу) жана адамдын жана табигый системалардын таасиринин негизинде бааланат. Климаттык системадагы жана социалдык-экономикалык процесстердеги өзгөрүүлөр – анын ичинде адаптациялоо жана жумшартуу иш-аракеттери – коркунучтардын, таасирлердин жана алсыздыктын кыймылдаткычтары болуп саналат (IPCC Fifth Assessment Report, 2014).
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандагы коркунучтар секторуна тийгизе турган эң түздөн-түз таасирлердин айрымдары төмөндө келтирилген:
Температуранын жогорулашы менен мөңгүлөр эрип, жаңы мөңгү көлдөрүнүн пайда болушу көбөйүп, мөңгүлөрдүн көлдөрүнүн ташкындоо мүмкүнчүлүгү пайда болот.
Жаан-чачындар мезгилдин башында жана тоолордо төмөнкү бийиктиктерде болуп, кар көчкү коркунучун күчөтүүдө.
Жаан-чачындын катуу жаашы сел, сел, сел, жер көчкү жана таш кулоо коркунучун күчөтөт. Тобокелге жердин деградациясы да катуу таасир этет.
Кургакчылыктын жыштыгын жана узактыгын жогорулатуу коркунучтар астында эң чоң экономикалык чыгымдардын бири болуп калышы күтүлүүдө. Ал эми кургакчылык коркунучу менен суунун стресси дал келгенде, кургакчылыкка карата сезгичтик жогору болот. Кургакчылыктан улам токойлордун кыйылышы дагы көбөйөрү күтүлүүдө.
Сектордун аялуулугу
Кыргызстанда күчөшү күтүлүп жаткан негизги коркунучтар : ысык, катуу жаан-чачын, кургакчылык жана жердин деградациясы. Жылуулук, кургакчылык жана жердин деградациясы эң жогорку экономикалык чыгымга айланаары күтүлүүдө. Бул коркунучтар көбүнчө айыл чарбасы сыяктуу тармактык министрликтер тарабынан таанылат жана алардын карамагына кирет. Түндүк облустар негизинен кургакчылыктан, ал эми батыш облустарында сел, жер көчкү, сел жана суу ташкындары сыяктуу кошумча коркунучтарды пайда кылган катуу жаан-чачындар таасир этет. Жалал-Абад, Нарын жана Баткен облустарынын мындай коркунучтарга туруштук берүү жөндөмдүүлүгү төмөн, ошондуктан кошумча көңүл бурууну талап кылат.
Ден соолук
Адамдын ден соолук сектору климаттын өзгөрмөлүүлүгү менен түздөн-түз жана кыйыр жолдор аркылуу ачык байланышка ээ. Албетте, ден соолукка терс таасирлер ысык толкундар, бороон-чапкындар, суу ташкындары жана кургакчылык сыяктуу экстремалдык климаттык окуялардан келип чыгат. Суунун, тамак-аштын жана абанын сапатына таасирин тийгизген климаттын акырындык менен өзгөрүшү да дүйнө жүзү боюнча адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизүүдө. Физикалык таасирлерден тышкары психикалык ден соолук менен байланышкан маселелер бар. Изилдөөлөр көрсөткөндөй, экстремалдык окуялардын көбөйүшү калктын олуттуу бөлүгүн PTSD сыяктуу симптомдор менен калтырышы мүмкүн. Талаштуу болсо да, изилдөөлөр температуранын көтөрүлүшү менен коомдогу агрессиянын жана зомбулуктун өсүшүнүн ортосунда байланыш бар экенин көрсөтүп турат.
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандын саламаттыкты сактоо тармагына тийгизе турган эң түздөн-түз таасиринин айрымдары төмөндө келтирилген:
Температуранын ар бир градус Цельсийде жогорулашы менен ооруканаларга кайрылуу болжол менен 2,5% көбөйөт. Бул Кыргызстандын Өкмөтү саламаттыкты сактоо тармагын колдоо үчүн кошумча бюджет жана мүмкүнчүлүктөрдү бөлүүсү керек дегенди билдирет. Жогорку ысыктын ден соолукка тийгизген негизги таасири дем алуу органдарынын жана жүрөк-кан тамыр ооруларынын көбөйүшүн, ошондой эле тамак-аштын жалпы коопсуздугунун төмөндөшүн жана жол кырсыктарынын көбөйүшүн камтыйт.
Жок
Ашыкча жаан-чачындар ичүүчү суу менен камсыздоонун булгануу же булгануу коркунучун жогорулатат. Мындан тышкары, коркунучтардын таасири күчөйт.
Кургакчылык адамдын ден соолугуна көбүрөөк суусуздануу жана ичүүчү суунун жеткиликтүүлүгүн азайтуу аркылуу кошумча кысым көрсөтөт.
Сектордун аялуулугу
Кыргызстандын саламаттыкты сактоо тармагына ысыктын жана кургакчылыктын күчөшү таасир этет, бул акыр-аягында госпитализациянын көбөйүшүнө жана саламаттыкты сактоо жана өзгөчө кырдаалдар системаларына суроо-талаптын өсүшүнө алып келет. Түндүк жана батыш облустары Саламаттыкты сактоо тармагында өзгөчө аялуу.
Токой чарбасы
Кыргызстандын көп жерлерин токой ээлейт (5%). Ысыктын жогорулашы өлкөнүн экологиялык зоналарынын жылышына жана токой аянттарынын чоң бөлүгүнө зыянкечтердин/илдеттердин чабуул коюу ыктымалдыгын шарттайт. Айыл чарба тармагындагыдай эле, температуранын жогорулашы токойлордун өсүшүнө стресс алып келет. Мындан тышкары, Кыргызстандын аймагында жаан-чачындын күтүлүп жаткан көбөйүшү оң таасирин тийгизиши мүмкүн болсо да, экстремалдык жаан-чачындардын жыштыгынын көбөйүшү өлкөнүн бул аймактарына да терс таасирин тийгизет, анткени суу ташкындарынан улам эрозия коркунучу да күчөйт.
Климаттын өзгөрүшү Кыргызстандын токой тармагына тийгизе турган эң түздөн-түз таасиринин кээ бирлери төмөндө келтирилген:
Жылуулук режиминин жогорулашы зыянкечтердин жана илдеттердин кошумча пайда болушуна алып келет. Жылуулук экологиялык зоналардын жылышына да өбөлгө түзөт жана экологияга көбүрөөк стрессти жаратат. Токойлордун өсүү чектеринин кыскарышы, токой өртүнүн көбөйүшү күтүлөт.
Кыргызстандын аймагында күтүлүп жаткан жаан-чачындын көбөйүшү токой аянттарына оң таасирин тийгизет.
Жаан-чачындын күчөшү агын суулардын көбөйүшүнө жана ага байланыштуу кыртыштын эрозия коркунучуна алып келет. Суу катмарына азыраак суу кирип, суу басып калуу коркунучу күчөйт.
Узак мөөнөттүү мезгил ичинде кургакчылыктын жыштыгынын жана катуулугунун өсүшү токойлордун өсүшүнүн кыскарышын шарттайт, ал эми токой өрттөрү көбөйөт.
Сектордун аялуулугу
Кыргызстандын токой чарбасы ысыктын жана кургакчылыктын натыйжасында экозонанын суук аймактарга (айрыкча тоолорго) жылышы жана зыянкечтердин жана илдеттердин көбөйүшүнө дуушар болот. Эң аялуу аймактарга түндүктөгү Чүй жана Ысык-Көл облустары кирет.