Profileurduň tertibi
Esasy faktlar we sanlar
469,930 km2
Meýdany
7.62 million
IlatyPopulation
3.15 million (41.5%)
Oba ilaty
4.47 million (58.5%)
Şäher ilaty
16 / km2
Ilatyň gürlügi
Geografiýa we ilat
Takmynan 469,930 km² meýdany bolan Türkmenistan sebitdäki iň uly ýurtlardan biridir. 2025-nji ýylda takmynan 7,62 million ilat bolup, her kilometre 16 töweregi ilatyň gürlügi berilýär. Oba ýerlerinde takmynan 3,15 million adam (41,5%) ýaşaýar, takmynan 4,47 million adam (58.5%) şäher merkezlerinde ýaşaýar.
Ykdysadyýet
Türkmenistanyň ykdysadyýeti esasan suwarymly oazislerde we möhüm gazyp alýan pudaklarda, ýagny tebigy gaz we nebit baýlyklarynda intensiw oba hojalygyna esaslanýar. Oba hojalygy, milli işçi güýjüniň ýarysyna golaýyny işleýän milli GNI-den 9% -den gowragyny düzýär. Gazylyp alynýan ýangyç eksporty, Türkmenistanyň GNI-siniň 25% -ini emele getirýär.
Oba hojalygy
Iň uly ekinleriň ikisi eksport üçin öndürilýän pagta we içerde sarp edilýän bugdaýdyr. Beýleki ownuk ekinler sitrus, hurma we beýleki süýümli ekinler ýaly oazis meýdanlarynda öndürilýär.
Useerden peýdalanmak
Türkmenistan ekin meýdanlarynyň köpüsini GNI-den 9 göterimden gowragyny oba hojalygy üçin ulanýar. Günbatar Türkmenistanyň çöli ullakan we suwsyz diýen ýaly giňişlikdir. Tokaý meýdanlary meýdanyň takmynan 9 göterimini emele getirýär we soňky onýyllyklaryň dowamynda yzygiderli işleýär.
Energetika üpjünçiligi
Türkmenistan energiýa üpjünçiligini esasan tebigy gaz we nebit bilen üpjün edýär. Tebigy gazyň esasy bölegi goňşy Hytaýa satylýar we eksport edilýär. Gidroenergetika kuwwatynyň takmynan 0% -i ulanyldy ýa-da ösdürildi.
Howanyň gysgaça mazmuny
Hazar deňziniň we Eýranyň gündogarynda ýerleşýän we esasan çöl kömegi bilen örtülen Türkmenistanda yssy, gurak tomus we ýumşak, gurak gyşlar bilen kontinental howasy bar. Mosturduň köp bölegi gündizine we ýylyň dowamynda howanyň uly üýtgemelerini görkezýär. Annualyllyk ortaça temperatura 14-16 ° C arasynda bolýar, ýöne tomusda seýrek ýagdaýlarda 35 ° C-den aşak düşýär we Karakumyň günorta-gündogaryndaky kölegede 50 ° C-e, gyşda bolsa Serhetabatda −33 ° C-e çenli ýokarlanýar.
Ygalyň esasan ýazda we ýylda 300-400 mm-e ýetýän gündogar dag sebitlerinde bolýar. Munuň tersine, demirgazyk-günbatardaky giň çöl meýdanlary ýylda 80 mm töweregi bolýar.
Howanyň çaklamalary
Howanyň modelleri, Türkmenistanyň geljekdäki howasy üçin aşakdaky çaklamalary öňe sürýär:
- Ortaça ýyllyk temperatura 1950-nji ýyllardan bäri 1,4 ° С ýokarlandy.
- Ortaça ýyllyk temperatura 2040-njy ýyla çenli 2 ° С ýokarlanar diýlip çaklanylýar.
- Temperaturanyň üýtgemegi 2040-njy ýyldan soň güýçlener. Hasaplamalar 2100-nji ýyla çenli 2-3 ° C-den 6-7 ° C-e çenli ýokarlanmagy görkezýär.
- Soňky 50 ýylda ygalyň mukdary birneme ýokarlandy, esasanam ýaz aýlarynda, ygalyň iň pes bahasy tomusda bolýar.
- Ortaça ýyllyk ygalyň 2040-2100-den 8-17% azalmagyna garaşylýar.
Pudagyň howanyň töwekgelçiligi
Oba hojalygy
Türkmenistanda azyk howpsuzlygyna global howanyň üýtgemeginiň we aşa howa şertleriniň ekinleriň ýokumlylygyna we hasyllylygyna, maldarçylyga, balykçylyga we suw hojalygyna we ýer ulanyşyna täsir etmegi sebäpli howp abanar. Howanyň üýtgemegi, köp ýerlerde ekinleriň ýaramlylygyna täsir edip, esasy oba hojalyk ekinleriniň önümçilik derejesiniň üýtgemegine sebäp boldy. Ekin önümçiligine göni we gytaklaýyn howanyň aşa köpelmegi ýaramaz täsir edýär. Göni ekstremal ýagyş hadysalarynyň üýtgemegini, yssy gijeleriň ýokarlanmagyny, gündizine aşa ýokary temperaturany, guraklygy, yssy stresleri, suw joşmalaryny we sowuklama zeperlerini öz içine alýar. Gytaklaýyn täsirler zyýankeşleriň we keselleriň ýaýramagyny öz içine alýar, bu ekiş ulgamlaryna zyýanly täsir edip biler, howanyň üýtgemeginiň Türkmenistanyň oba
hojalygyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
Howanyň temperaturasy 37 ° C -den ýokary bolanda , ekinleriň köpüsi stres duýup başlaýar ýa-da düýbünden ösmegini bes edýär. 40 ° C-den ýokary temperatura ösümlikleri önelgesiz edip biler. Şeýle töwekgelçilik Türkmenistanyň ähli sebitleri üçin bar. Şeýle hem, temperaturanyň ýokarlanmagy bilen mör-möjekler we keseller möwsümiň başynda ösýär. Heatylylygyň ir ýüze çykmagy galla we däne ekinleriniň güllemegini azaldar, netijede hasyl azalýar. Şeýle hem käbir ýerlerde ekinleriň amatly üýtgemegini görüp başlar.
Umuman aýdylanda, ýurduň köp böleginde garaşylýan ygalyň köp bolmagy öndürijiligi ýokarlandyrar. Şeýle-de bolsa, möwsümleýin garaşylýan üýtgeşiklik we güýçli ýagyş hadysalarynyň ýygylygynyň ýokarlanmagy bu pudaga oňyn täsirleri öwezini dolar.
Güýçli ygalyň köpelmegi goşmaça eroziýalara we suw basmagyna sebäp bolar we ýerasty suwlaryň aralaşmagyna has az goşant goşar. Netijede, bu şertler täsirli suw kuwwatynyň peselmegine we ekinlere zeper ýetmek ýa-da şowsuzlyga uçramak howpuna sebäp bolar.
Gurakçylyk jadylary ekinleriň ösmegine uly täsir edýär we ýagyşly we suwarymly ekin meýdanlaryna suw talaplaryny ýokarlandyrýar. Şeýle hem mallar üçin ot-iým ekinleriniň öndürilmegine täsir edýär. Wildabany ýangynlardan zyýan potensialy ýokarlanýar, gury ýere we ýeliň eroziýasyna zeper ýetýär.
Pudagyň gowşaklygy
Türkmenistandaky oba hojalygy, sebit üýtgemeleri bilen Daşoguz we Mary welaýatlarynda howanyň täsirine iň agyr täsir eder . Gurakçylyk döwrüniň uzaldylmagy, has köp ýagyş bilen bilelikde esasy sebäplerdir. Has güýçli yssy, esasanam temperatura 37-40 ° C -den ýokary bolanda oba hojalygynyň önümçiligine-de täsir eder. Stres derejesi pes bolan bugdaý ýaly ekinler ilki ejir çeker. Ekerançylyk ekerançylygynyň köpüsi suwarylýar we suw üpjünçiligine bagly bolansoň, mallara ep-esli derejede täsir ediler.
Energetika
Türkmenistandaky energiýa pudagy howanyň üýtgemegi we köp tarapdan üýtgemegi bilen baglanyşykly. Global energiýa önümçiligi howanyň üýtgemeginiň hereketlendirijilerine, ýagny parnik gazlarynyň zyňyndylaryna güýçli goşant goşýar. Energetika pudagy, şeýle hem, energiýa üpjünçiliginiň üýtgemegi (mysal üçin amallaryň we paýlanyşyň kesilmegi) we islegiň (ilatyň köpelmegi we ösýän energiýa zerurlyklary) üýtgemegi bilen howanyň üýtgemeginiň we üýtgemeginiň dürli täsirlerine sezewar bolýar. Netijeleri çylşyrymly bolup biler, ýöne köplenç oňyn we otrisatel garyndylar bolýar. Howanyň üýtgemeginiň Türkmenistanyň energiýa
pudagyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
Gazylyp alynýan ýangyçlar sowatmak üçin suw talap edýär. Suw desgalarynyň temperaturasynyň ýokarlanmagy hökmany suratda sowadyş ukybynyň peselmegine sebäp bolar. Mundan başga-da, sowadyş ulgamlaryndan daşky gurşawa akýan suw has ýokary temperatura getirer we şeýlelik bilen tebigy gurşawa howpy ýokarlandyrar. Sowatmak üçin zerur bolan energiýanyň 25% -e çenli ýokarlanmagyna garaşylýar. Şeýle hem, nesil öndürijiliginiň we geçiriş kuwwatynyň peselmegine garaşylýar.
N/A
Suw basma töwekgelçiliginiň ýokarlanmagy sebäpli adaty iş derejesi peselmeli bolar. Mundan başga-da, suw joşmagy töwekgelçiligi energiýanyň iberilmegine we daşalmagyna päsgelçilik döredip biler. Suw joşmasy has güýçli çökündileriň daşalmagyna, suwuň bulaşyklygyna we mehaniki enjamlaryň könelmegine sebäp bolar.
Guraklyk, ýangyç zawodlaryny sowatmak üçin zerur bolan suwuň elýeterliligini çäklendirýär we şeýlelik bilen umumy energiýa önümçiligini azaldýar. Moreygy-ýygydan guraklygy hasaba almak üçin suw howdanlary has köp suw saklamaly bolar, bu bolsa gidroelektrik önümçiligine ýa-da ösüşine täsir eder.
Pudagyň gowşaklygy
Türkmenistanda energiýa , gazylyp alynýan energiýa üçin sowadyş kuwwatynyň peselmegine garaşyp biler, Amu Derýadaky gidroelektrik buzluk eremeginden alnan suw sebäpli gysga we orta möhletde has öndürijilikli bolup biler, ýöne bu girdejiler uzak möhletde has güýçli ýagyş sebäpli öwezini dolup biler. Günorta we günbatar welaýatlar üçin has yssy howa geçiriji kuwwatyna ýaramaz täsir eder.
Suw
Geçen asyryň dowamynda ilatyň ep-esli ýokarlanmagy, önümçilik we oba hojalygy, ýaşaýyş derejesi dünýäniň köp ýerinde, esasanam ýarym gurak we gurak sebitlerde suw stresini güýçlendirdi. Howanyň üýtgemegi, sebitdäki ýakyn onýyllyklarda ilatyň basyşynyň täsirini güýçlendirer ýa-da öwezini dolar. Gury subtropiki sebitleriň köpüsinde gaýtadan dikeldilýän ýerüsti suwlary we ýerasty suw çeşmelerini ep-esli azaldar diýlip çaklanylýar. Munuň tersine, ýokary giňişliklerde suw çeşmeleriniň köpelmegine garaşylýar. Proporsional üýtgemeler, ýagyşdan has köp akýan suw üçin bir-üç esse ulydyr. Mundan başga-da, howanyň üýtgemegi, adaty bejergiler bilen hem agyz suwunyň hiline töwekgelçilik döredip, çig suwuň hilini peselder diýlip çaklanylýar.
Howanyň üýtgemeginiň Türkmenistanyň suw pudagyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
Atylylyk suwa bolan islegi artdyrýar. Şol bir wagtyň özünde bugarmak, ýokarlanan ýerüsti suwlaryň has köp ýitmegine sebäp bolýar. Aýaz eremesi akmaga kömek edýär, ýöne umumy suw goruny azaldar. Suwuň hili peselýär we zyýan berijiler köpelýär.
Umuman aýdylanda, ygalyň köpelmegi, ulanmak üçin has köp suwuň bardygyny aňladýar.In general, an increased precipitation means that more water is potentially available for use.
Ygalyň has aşa köpelmegi suw joşmalarynyň has ýokarydygyny aňladýar. Köp maksatly suw howdanlary sil howpunyň ýokarlanmagyny hasaba almak üçin kadaly işleýiş derejesini pes derejede saklamaly bolar. Adaty işleýiş derejesi, zerur bolanda aşaky akym üçin az suwuň bardygyny aňladýar. Mundan başga-da, bulaşyklygyň we çökündileriň köpelmegine, suw akabasyna az aralaşmagyna we suw howdanyna we guýulara parazitleriň köpelmegine sebäp bolýar.
Gurakçylyk hadysalary suwa bolan islegi ýokarlandyrýar, şeýle hem bugarmagy we netijede umumy suw balansynyň peselmegine sebäp bolýar.
Pudagyň gowşaklygy
Türkmenistandaky suw pudagy guraklyk töwekgelçiliginiň ýokarlanmagy sebäpli has uly streslere garaşyp biler. Dürli dürli möhletlerde güýçli ýagyş bu täsiri hasam güýçlendirer. Has köp ýylylyk, has köp suw islegini döreder, netijede suwuň negatiw deňagramlylygy we suw ýetmezçiligi ýüze çykar.
Ulag
Temperaturanyň we aşa ygalyň ýokarlanmagy Türkmenistanyň transport pudagyna anyk we göni täsir edýär. Howanyň ýokarlanmagy hökmany suratda ýol şertleriniň ýaramazlaşmagyna, asfaltlaryň çişmegine we infrastruktura könelmegine sebäp bolar. Has güýçli ýagyş, suw joşmasynyň we ýollara we köprülere wagtlaýyn ýa-da hemişelik zeper ýetmek howpuna sebäp bolar.
Howanyň üýtgemeginiň Türkmenistanyň transport pudagyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
Roadsollaryň asfaltlanmagy yssydan has ejizdir. Higherokary temperatura, ýollaryň çişmegine we eremegine has çydamly alternatiw asfalt görnüşleri bilen asfaltlanmagyny talap eder. Trafficol hadysalarynyň ýüze çykmagy yssy bilen berk baglanyşyklydyr.
Möwsümleýin ygalyň we beýikligiň üýtgemegi, göçüň we buzluk kölüniň bozulmagy töwekgelçiligini ýokarlandyrar diýlip garaşylýar.
Adatdan daşary ýagyş hadysalarynyň köpelmegi ýollaryň we köprüleriň dizaýn şertleriniň ýeterlik däldigini aňladyp biler. Ulag ýollaryna wagtlaýyn ýa-da hemişelik kesilmek howpy gutulgysyz bolup biler. Adatdan daşary ýagyş palçyk akymlary, suw joşmalary we süýşmeler ýaly howplaryň esasy sebäbidir, bularyň hemmesi ýol we köpriniň düýbüne täsir edip, zeýkeş ulgamynyň aşa ýüklenmegine sebäp bolup, infrastrukturany bozýar.
N/A
Pudagyň gowşaklygy
Türkmenistandaky transport pudagy howanyň üýtgemegine birnäçe tarapdan täsir eder. Higherokary temperatura, esasanam yssynyň iň köpeljek ýurdunyň günbatar we günorta böleginde asfaltyň çişmegine getirer. Zeýkeş torlary we köprüler has güýçli ýagyşlara we yssylyga çydamlylygy güýçlendirmek üçin täzeden dizaýn edilmeli bolup biler.
Howplar
Howa bilen baglanyşykly täsirlerden umumy töwekgelçilikler, howa bilen baglanyşykly howplaryň (howply hadysalary we tendensiýalary goşmak bilen) jemgyýetleriň gowşaklygy (zyýana sezewar bolmak we uýgunlaşmak ukybynyň ýoklugy) we adam we tebigy ulgamlaryň täsirine esaslanýar. Howa ulgamynyň we sosial-ykdysady prosesleriň üýtgemegi, şol sanda uýgunlaşma we täsirleri azaltmak çäreleri – howplaryň, täsiriň we gowşaklygyň hereketlendirijisidir ( IPCC Fifth Assessment Report, 2014 ). Howanyň üýtgemeginiň Türkmenistandaky howplar
pudagyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
Has ýokary belentlikde temperaturanyň ýokarlanmagy bilen buzluklar eräp, täze buzluk kölleriniň döremegine sebäp bolýar we buzluk kölüniň suw joşmagy mümkin.
Ygalyň ýagmagy indi möwsümiň başynda we daglaryň aşaky belentliklerinde bolup geçýär we şeýlelik bilen göçmek howpuny ýokarlandyrýar.
Adatdan daşary ýagyş hadysalary suw joşmalarynyň, suw joşmalarynyň, palçyk akymlarynyň, süýşmeleriň we gaýalaryň döremek howpuny ýokarlandyrýar. Şeýle hem ýeriň zaýalanmagy töwekgelçilige güýçli täsir edýär.
Gurakçylygyň ýygylygynyň we dowamlylygynyň ýokarlanmagy Türkmenistandaky howplar sebäpli iň uly ykdysady çykdajylaryň birine öwrüler. Gurakçylyk töwekgelçiligi we suw stresleri gabat gelende, guraklyk jadysyna duýgurlygy güýçlidir. Gurakçylyk sebäpli tokaýlaryň köpelmegine garaşylýar.
Pudagyň gowşaklygy
Increaseokarlanmagyna garaşylýan esasy howplar : yssy, aşa ýagyş, guraklyk we ýerleriň zaýalanmagy. Atylylyk, guraklyk we ýerleriň zaýalanmagy iň ýokary ykdysady çykdajy bolar diýlip garaşylýar. Meseleler, köplenç howp hökmünde ykrar edilmeýär, sebäbi jogapkärçilik ilki bilen adatdan daşary ýagdaýlarda däl-de, oba hojalygy ýaly beýleki pudak edaralarynda. Demirgazyk-günbatar welaýatlaryna guraklyk, günorta-gündogar welaýatlaryna aşa ýagyş täsir eder. Derýa basseýnleriniň köpüsinde suw joşmagy töwekgelçiligi bolup biler. Sir dary, Turgaý, Iskim we Uralsk derýa basseýnleri, tersine, suw joşma howpunyň azalmagyna garaşyp biler.
Saglyk
Adam saglygy pudagy göni täsir etmek bilen däl-de, gytaklaýyn ýollar arkaly howanyň üýtgemegi bilen anyk baglanyşyklara eýe. Elbetde, saglyga ýaramaz täsirler yssy tolkunlar, tupan / tupan, suw joşmasy we guraklyk ýaly aşa howa hadysalaryndan gelýär. Suwuň, iýmitiň we howanyň hiline täsir edýän howanyň kem-kemden üýtgemegi dünýädäki adam saglygyna ýaramaz täsir edýär. Fiziki täsirlerden başga-da akyl saglygy bilen baglanyşykly meseleler bar. Gözlegler, aşa hadysalaryň köpelmeginiň ilatyň ep-esli bölegini PTSD ýaly alamatlar bilen galdyryp biljekdigini görkezdi. Jedelli bolsa-da, gözlegler howanyň ýokarlanmagy bilen jemgyýetdäki agressiýanyň we zorlugyň ýokarlanmagynyň arasynda baglanyşygyň bardygyny görkezýär. Howanyň üýtgemeginiň Türkmenistanyň saglyk
pudagyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
With every degree in Celsius of temperature increase, the call into hospitals increase by approximately 2.5%. This means that the Government of Turkmenistan will need to allocate additional budget and capacity to support the health sector. The main impacts of increased heat on health conditions include increases to respiratory and cardiovascular diseases, as well as a decrease in overall food safety and greater incidence of traffic accidents.
N/A
Adatdan daşary ýagyş, agyz suwunyň hapalanmagy ýa-da hapalanmagy töwekgelçiligini ýokarlandyrýar. Mundan başga-da, howplaryň täsiri ýokarlanar.
Guraklyk, suwsuzlanmak we agyz suwunyň elýeterliligini azaltmak arkaly adam saglygyna goşmaça basyş edýär.
Pudagyň gowşaklygy
Saglygy goraýyş pudagy yssy we gurakçylyk sebäpli ýurduň ähli künjeklerinde, ýöne esasanam günorta we günbatar welaýatlarynda çagyryşlaryň köpelmegine garaşyp biler, ilki bilen Balkan we Mary welaýaty, soň bolsa Ahal welaýaty. Şeýle hem adatdan daşary ýagdaý kuwwatyna täsir ediler.
Tokaý hojalygy
Türkmenistanda tokaý örtügi çäklidir (9%). Yssy howa, ýurduň ekologiki zolaklarynyň üýtgemegine we zyýankeşleriň / keselleriň tokaý ýerleriniň köpüsine zeper ýetirmegine sebäp bolar. Oba hojalygy ýaly, has ýokary temperatura tokaýyň ösmegine päsgelçilik döreder. Mundan başga-da, Türkmenistanda ýagyşyň garaşylýan ýokarlanmagy oňyn täsir edip bilse-de, aşa ýagyş hadysalarynyň ýygylygynyň ýokarlanmagy ýurduň bu ýerlerine hem ýaramaz täsir eder, sebäbi suw joşmagy sebäpli topragyň eroziýa howpy hem ýokarlanar.
Howanyň üýtgemeginiň Türkmenistandaky tokaý pudagyna ýetirip biljek iň göni täsirleri aşakda görkezilýär:
Heatylylyk nagyşlarynyň köpelmegi zyýankeşleriň we keselleriň goşmaça ýüze çykmagyna sebäp bolar. Atylylyk ekologiki zolaklaryň üýtgemegine hem goşant goşýar we ekologiýa has köp stres döredýär. Wildabany ýangynyň köpelmegi bilen tokaý ösüşiniň çäkleriniň azalmagyna garaşylýar.
Türkmenistanda garaşylýan ygalyň köpelmegi tokaý ýerlerine oňyn täsir eder.
Ygalyň has güýçli bolmagy akymyň köpelmegine we topragyň eroziýasyna bagly bolar. Az suwuň suwlara aralaşmagyna garaşylýar we suw basmak howpuny ýokarlandyrýar.
Uzak möhletleýin döwürde gurakçylygyň ýygylygynyň we agyrlygynyň ýokarlanmagy tokaý ýangynyň azalmagyna we ýangynlaryň köpelmegine sebäp bolar.
Pudagyň gowşaklygy
Türkmenistanda tokaý hojalygy eko-sebitleşdirişiň has sowuk ýerlere (esasanam daglyk sebitlerde) üýtgemegine we has yssy howa we gurakçylyk döwürlerinde zyýan berijiler we keseller töwekgelçiligini ýokarlandyrar.